झिम पोरी झिम,
कपाळाचा भिंग
भिंग गेला फुटून
पोरी आल्या उठून
पोरीत पोरी मीच गोरी!
लेकीला गाणं शिकवता शिकवता कचकन थांबले! मीच गोरी? सावधपणे तिच्याकडे पाहिलं. काही रुजलं नाही ना तिच्या कोवळ्या मनात? मन झर्रकन मागं गेलं, विठोबाच्या देवळात! वडा-पिंपळाच्या झाडाखाली श्रावणातल्या कच्च ओल्या हिरव्या दिवसांमधला रंगलेला झिम्मा! रंगानं लख्ख गोरी असणार्या माझ्या सखीचा चेहरा या ओळीला कसा अभिमानानं अजून उजळतो हे पाहताना कीवच यायची. काळजात कळ उठायचीच तिच्याबद्दल! आणि मग वाड्यातल्या भल्या मोठ्या स्वयंपाकघरातली ताकाची चरवी आठवायची. माझी आजी लोणी काढत असायची. सुटीला गावाकडे गेले की तिचं ताक घुसळणं पाहायला भारी आवडायचं आणि लोणी खायलाही. पण ती म्हणायची, मुलीच्या जातीनं लोणी खाऊ नये. भावाला मात्र माझ्यासमोरच लोण्याचा गोळा मिळायचा. घरी- शेतावर राबणार्या गड्याबायांना कमी लेखणारी काही काही माणसंही बघायला मिळायची! असंच काहीबाही बघताना माणसांमाणसांमधले हे सगळे भेद सलायला लागले ते याच काळात! कुणी केली ही वर्गवारी?
मधल्या काळात वाटायचं, बदल होताहेत की! एवढं टोकदार काही राहिलं नाहीये! सगळ्यांमधली दरी हळूहळू कमी होतीये! पण आताशा झाकोळूनं आलंय पुन्हा! दिवसेंदिवस जास्तच विखार वाढतोय की! बाईच्या जातीनं… या वाक्यानं बराच मान मिळवलाय नव्यानं. सगळाच वरवरचा मुलामा होता का नुसता! अजून किती काळ संघर्ष करायचाय? प्रश्न आणि प्रश्नच नुसते!
.....................................
“आई ग, बघ ना माझ्या हातात काय आहे? एक गंमत आणलीये मी तुझ्यासाठी! डोळे बंद कर आधी! हं, आता हात पुढे कर! आता उघड डोळे!’’ डोळे उघडले आणि बघते तर अनेक रंगांनी माझी ओंजळ भरून गेली होती. त्यात फक्त पांढरा आणि फक्त काळा असे दोनच रंग नव्हते काही! लेकीनं तिच्या छोट्याशा कृतीनं किती भानावर आणलं मला! भविष्याच्या सोनेरी आशादायक दिवसांसाठी माझ्या हातात एक पिढी सोपवलीये मला माझ्या पूर्वसुरींनी! तिच्या माध्यमातून मी खूप काही रूजवू शकते, उगवू शकते. अनेक बदलांची नांदी ठरलेल्या माझ्या ज्ञात-अज्ञात सखींनी माझ्या हातात सशक्त प्रयत्नांचे असंख्य क्षण देऊ केलेत. त्यांचं सोनेरी भविष्य निर्माण करण्याइतकं संवेदनशील मनही दिलंय मग मी काळजी कशाला करायची? माझ्या परिघापुरते चांगले बदल मी करू शकते. उद्या हा परिघ नक्कीच विस्तारेल. ही एवढी मोठी जबाबदारी निभवायची असताना मला आशादायीच असलं पाहिजे ना! प्रश्न असणारच आहेत बाईपणासमोर असंख्य… काही नवे, काही जुनेच पण नवं स्वरूप ल्यायलेले. त्या सगळ्यांवरची उत्तरं मिळणार नाहीत कदाचित पण माझं बाईपण तावून सुलाखून निघेल इतके प्रयत्न तर नक्कीच करावे लागतील मला पुढच्या आश्वासक दिवसांसाठी!
भिंग गेला फुटून
पोरी आल्या उठून
पोरीत पोरी मीच गोरी!
लेकीला गाणं शिकवता शिकवता कचकन थांबले! मीच गोरी? सावधपणे तिच्याकडे पाहिलं. काही रुजलं नाही ना तिच्या कोवळ्या मनात? मन झर्रकन मागं गेलं, विठोबाच्या देवळात! वडा-पिंपळाच्या झाडाखाली श्रावणातल्या कच्च ओल्या हिरव्या दिवसांमधला रंगलेला झिम्मा! रंगानं लख्ख गोरी असणार्या माझ्या सखीचा चेहरा या ओळीला कसा अभिमानानं अजून उजळतो हे पाहताना कीवच यायची. काळजात कळ उठायचीच तिच्याबद्दल! आणि मग वाड्यातल्या भल्या मोठ्या स्वयंपाकघरातली ताकाची चरवी आठवायची. माझी आजी लोणी काढत असायची. सुटीला गावाकडे गेले की तिचं ताक घुसळणं पाहायला भारी आवडायचं आणि लोणी खायलाही. पण ती म्हणायची, मुलीच्या जातीनं लोणी खाऊ नये. भावाला मात्र माझ्यासमोरच लोण्याचा गोळा मिळायचा. घरी- शेतावर राबणार्या गड्याबायांना कमी लेखणारी काही काही माणसंही बघायला मिळायची! असंच काहीबाही बघताना माणसांमाणसांमधले हे सगळे भेद सलायला लागले ते याच काळात! कुणी केली ही वर्गवारी?
मधल्या काळात वाटायचं, बदल होताहेत की! एवढं टोकदार काही राहिलं नाहीये! सगळ्यांमधली दरी हळूहळू कमी होतीये! पण आताशा झाकोळूनं आलंय पुन्हा! दिवसेंदिवस जास्तच विखार वाढतोय की! बाईच्या जातीनं… या वाक्यानं बराच मान मिळवलाय नव्यानं. सगळाच वरवरचा मुलामा होता का नुसता! अजून किती काळ संघर्ष करायचाय? प्रश्न आणि प्रश्नच नुसते!
.....................................
“आई ग, बघ ना माझ्या हातात काय आहे? एक गंमत आणलीये मी तुझ्यासाठी! डोळे बंद कर आधी! हं, आता हात पुढे कर! आता उघड डोळे!’’ डोळे उघडले आणि बघते तर अनेक रंगांनी माझी ओंजळ भरून गेली होती. त्यात फक्त पांढरा आणि फक्त काळा असे दोनच रंग नव्हते काही! लेकीनं तिच्या छोट्याशा कृतीनं किती भानावर आणलं मला! भविष्याच्या सोनेरी आशादायक दिवसांसाठी माझ्या हातात एक पिढी सोपवलीये मला माझ्या पूर्वसुरींनी! तिच्या माध्यमातून मी खूप काही रूजवू शकते, उगवू शकते. अनेक बदलांची नांदी ठरलेल्या माझ्या ज्ञात-अज्ञात सखींनी माझ्या हातात सशक्त प्रयत्नांचे असंख्य क्षण देऊ केलेत. त्यांचं सोनेरी भविष्य निर्माण करण्याइतकं संवेदनशील मनही दिलंय मग मी काळजी कशाला करायची? माझ्या परिघापुरते चांगले बदल मी करू शकते. उद्या हा परिघ नक्कीच विस्तारेल. ही एवढी मोठी जबाबदारी निभवायची असताना मला आशादायीच असलं पाहिजे ना! प्रश्न असणारच आहेत बाईपणासमोर असंख्य… काही नवे, काही जुनेच पण नवं स्वरूप ल्यायलेले. त्या सगळ्यांवरची उत्तरं मिळणार नाहीत कदाचित पण माझं बाईपण तावून सुलाखून निघेल इतके प्रयत्न तर नक्कीच करावे लागतील मला पुढच्या आश्वासक दिवसांसाठी!
उघडले डोळे आता बोलाविती दिशा
मनामध्ये उमलते माझी नवी भाषा
आयुष्याची गुरुकिल्ली आहे माझ्यापाशी
कोमलतेसवे आहे खड्ग माझ्यापाशी
जुन्या प्रश्नातून जाऊ नव्या उत्तराशी
बाई मी कशी बाई मी कशी!
मनामध्ये उमलते माझी नवी भाषा
आयुष्याची गुरुकिल्ली आहे माझ्यापाशी
कोमलतेसवे आहे खड्ग माझ्यापाशी
जुन्या प्रश्नातून जाऊ नव्या उत्तराशी
बाई मी कशी बाई मी कशी!
श्यामला वनारसे यांनी मांडलेला हा आशावाद आणि अशी आशावादाची असंख्य रूपं आहेतच माझ्यासोबत हे सगळं निभवायला!
--
स्मिता पाटील
स्वतंत्र पत्रकार
--
स्मिता पाटील
स्वतंत्र पत्रकार
कोई टिप्पणी नहीं:
एक टिप्पणी भेजें